petraΠολιτιστικός Σύλλογος Αηδημητρινών Θεσσαλονίκης
"H Πέτρα"

 

  • Αρχική
  • Ο Άηδημήτρης
  • Αηδημητρινός Χορός

Ο Χορός ως Λαϊκή Έκφραση

Ο Χορός ως Λαϊκή Έκφραση

 Χορός, ίσως ο αρχαιότερος τρόπος έκφρασης των ανθρώπινων συναισθημάτων και ο αρχαιότερος τρόπος διασκέδασης που συνδυαζόταν με την εκγύμναση του ανθρώπινου σώματος. Γι’ αυτό και ο χορός για πρώτη φορά στην ελληνική παρουσιάζεται στους αγώνες σαν αγώνισμα με κριτές που επιλέγονται από το λαό.

 Κανένας άλλος λαός δεν έδωσε μεγαλύτερη αξία στο χορό όσο οι αρχαίοι Έλληνες. Από τους αρχαίους Έλληνες γινόταν η χρήση των όρων «ορχούμαι» και «χορεύω», όπου το τελευταίο ρήμα σήμαινε εκτελώ ρυθμικές κινήσεις σύμφωνα με τη μουσική και τους στίχους.

 Στην αρχαία Ελλάδα όταν μιλάμε για χορό, μιλάμε για τέχνη όπου αναπτύχθηκε με το πέρασμα των χρόνων και συχνά συνδυαζόταν με την μουσική και την ποίηση. Άρα ο χορός δεν ήταν αυτοτελής τέχνη και σιγά-σιγά αυτή η λέξη απέκτησε μια πιο πλατιά και ιδιαίτερη σημασία που σήμαινε την παιδεία του νου και ακόμη περισσότερο αυτή καθ’ αυτή την ουσία του πολιτισμού.

 Η γέννεση του χορού αποδίδεται στη μούσα Πολύμνια καθώς επίσης και τη μούσα Τερψιχάρη που το όνομά της σημαίνει «χαρά στο χορό». Ο Πλάτωνας αναφέρθηκε πολλές φορές στην έννοια χορός και έδωσε τη δική του εξήγηση λέγοντας ότι «ο χορός πηγάζει από τη φυσική επιθυμία όλων των πλασμάτων να εκφράσουν τη συγκίνηση και ιδιαίτερα τη χαρά με την κίνηση του σώματος».

 Στην αρχαία Ελλάδα ο χορός ήταν ένα από τα βασικότερα μαθήματα στο σχολείο και τα παιδιά μάθαιναν το χορό από πολύ μικρή ηλικία, έτσι έγινε ένα αναπόσπαστο μέρος της ζωής των Ελλήνων που χόρευαν πρόθυμα κάτω από κάθε είδους συνθήκες. Ο χορός ήταν κοινωνική εκδήλωση του Έλληνα και εξωτερίκευε μ’ αυτή όλες του τα προσωπικές και ομαδικές συγκινήσεις χαράς και λύπης.

 Ο χορός όπως και το παιχνίδι έχουν αρχαιότερη προέλευση. Έκανε την εμφάνισή του όταν ο πρωτόγονος άνθρωπος για πρώτη φορά άρχισε να εκφράζεται συναισθηματικά και τελειοποιήθηκε στο πέρασμα του χρόνου.

 Ο χορός είναι ο ολοκληρωμένος τρόπος να ζεις τον κόσμο, είναι γνώση, είναι θρησκεία, είναι τέχνη, είναι η ίδια η ζωή. Ο χορευτής με το χορό του χορεύει την ίδια τη ζωή συμμετέχοντας παράλληλα με τα τρία στοιχεία της ύπαρξής του: το σώμα, το πνεύμα και την ψυχή.

 Ο Ζαρατούστρα στο ομώνυμο βιβλίο του Νίτσε λέει: «πόσο χαμένη πήγε η μέρα που δεν χορέψαμε ούτε μια φορά».

 Για να έχουμε όμως μια ολοκληρωμένη άποψη του χορού θα ήταν καλό να τον δούμε σαν ένα σύνολο που ξεκίνησε από τους πρωτόγονους χρόνους μέχρι και τις μέρες μας.

 Το πρώτο ξεκίνημα του χορού είναι γνωστό από τις ζωγραφικές παραστάσεις στα τοιχώματα των σπηλαίων της αρχαιότερης παλαιολιθικής εποχής, ενώ στη Νεολιθική εποχή συναντάμε τοιχογραφίες στα τοιχώματα ιερών κτισμάτων όπου οι χοροί έχουν θρησκευτικό και λατρευτικό χαρακτήρα.

 Από το σύνολο των χορών που ξετυλίγονται μέσα στις χιλιετηρίδες που προηγήθηκαν της χριστιανικής περιόδου, θα ξεχωρίσουμε τον κυκλικό χορό που από κάθε άποψη είναι ο πιο σημαντικός. Θα μπορούσε κανείς να συμπεράνει ότι αυτή η μορφή χορού γεννήθηκε με την ανακάλυψη της γεωργίας. Εδώ αξίζει να σημειωθεί η έννοια που έδιναν οι αρχαίοι Έλληνες στη λέξη χορός, οι οποίοι δεν ξεχώριζαν το χορό από τη μουσική και το τραγούδι. Η κίνηση, ο ήχος και ο λόγος συνδέονται απόλυτα μεταξύ τους και αποτελούν συγχωνευμένα και αδιάσπαστα μέρη της όρχησης.

 Ο πραγματικός παραδοσιακός χορός είναι εκείνος που αποτελεί αναπόσπαστο τμήμα μιας παραδοσιακής κοινωνίας καθώς αποτελεί το θεμέλιο λίθο της παράδοσης. Όταν όλη η παιδεία μεταδίδεται παραδοσιακά, θα μεταδοθεί έτσι και ο χορός, οπότε θα είναι οργανικά δεμένος με τα υπόλοιπα στοιχεία της πατρίδας.

 Η αγάπη του Έλληνα για το χορό συνεχίζεται ακόμα και σήμερα και οφείλεται κατά ένα μέρος στην ιδιοσυγκρασία που έχουμε σαν λαός, στην ανάγκη μας για έκφραση και ελευθερία. Είναι ευτυχές το γεγονός ότι παρ’όλες τις αντιξοότητες, τους πολέμους και τις κακουχίες που πέρασε η Ελλάδα κατάφερε με το πέρασμα των χρόνων να σώσει τα ήθη, τα έθιμά της, τους χορούς της και γενικότερα την παράδοση.

 Η Ελλάδα ως χώρα έχει να παρουσιάσει ένα μεγάλο ρεπερτόριο παραδοσιακών χορών, ίσως το μεγαλύτερο παγκοσμίως καθώς αποτελεί κράμα πολλών φυλών, είτε ντόπιων είτε «φυλών» που ήρθαν σαν πρόσφυγες όπως οι Πόντιοι ή οι Έλληνες της Μικράς Ασίας. Έτσι έχουμε τους Σαρακατσαναίους, τους Θρακιώτες, τους Έλληνες από την Ανατολική Ρωμυλία, τους Πόντιους, τους Μικρασιάτες, τους Βλάχους, τους Μακεδόνες, τους Ηπειρώτες, τους κατοίκους της Θεσσαλίας και της Στερεάς Ελλάδας, της Πελοποννήσου, τους Κρητικούς, τους κατοίκους βορείου και Νότιο-Ανατολικού Αιγαίου και μην ξεχνάμε σαφώς τους Έλληνο - Κύπριους. Συμπεραίνουμε λοιπόν ότι είναι επόμενο μια χώρα με τόσες πολλές επιρροές από γύρω να είναι πλούσια σε παράδοση και τα παράγωγά της.

 Όπως κάθε περιοχή της Ελλάδας, κάθε γεωγραφικό διαμέρισμα, κάθε χωριό έχει τη δική του παράδοση, ήθη και έθιμα, έτσι και ο Άγιος Δημήτριος έχει τη δική του και τις ιδιαιτερότητές του ιδίως στους χορούς και τα τραγούδια. Στον Άγιο Δημήτριο όμως, συναντάμε το εξής φαινόμενο ∙ σαν τοποθεσία βρίσκεται στα σύνορα Θεσσαλίας και Μακεδονίας, αποτελώντας έτσι το σταυροδρόμι των παραδόσεών τους, αλλά και η καταγωγή των Αιδημητρινών έχει επηρεάσει άμεσα την μουσικοχορευτική παράδοση. Έχουμε λοιπόν ένα συνονθύλευμα τραγουδιών, χορών, ηθών και εθίμων από διάφορες περιοχές της Ελλάδας (Ήπειρος, Θεσσαλία, Μοριάς, Μακεδονία) που απαρτίζουν τη μουσικοχορευτική και λαογραφική παράδοση του χωριού μας. Όπως συνέβαινε στην αρχαιότητα έτσι και σήμερα τα τραγούδια και οι χοροί διακρίνονται ανάλογα με τις διάφορες φάσεις της καθημερινής ζωής (εργασία, λύπη, χαρά, θάνατος, γιορτή, έρωτας) υποδηλώνοντας έτσι την ιδιοσυγκρασία των κατοίκων του Αγίου Δημητρίου, κάνοντάς τα ιδιαίτερα, ξεχωριστά και αναλλοίωτα με το πέρασμα του χρόνου.

 Έτσι στους χορούς του Αγίου Δημητρίου συναντάμε τους ανδρικούς χορούς, τους γυναικείους και τους μεικτούς (άνδρες - γυναίκες). 

 Τσάμικος: Ανδρικός λεβέντικος χορός με μέτρο ¾. Είναι χορός γρήγορος, με σύνθετα βήματα (10 ή 16), εκφράζει τη λεβεντιά, την παλικαριά, την αντρειοσύνη και χορεύεται με καμάρι συνοδευμένος με όλες τις απαραίτητες και εντυπωσιακές φιγούρες.

 Συρτό στα τρία: Χορός που χορεύεται από άντρες και γυναίκες. Μπροστά πιάνονται οι άντρες και ακολουθούν σε ξεχωριστό κύκλο οι γυναίκες. Το μουσικό μέτρο του χορού είναι ¾ ή και 2/4 και οι χορευτές πιάνονται με λαβή από τα χέρια με λυγισμένους τους αγκώνες. Οι άνδρες κάνουν πιο ζωηρά βήματα και μεγάλα ενώ οι γυναίκες πιο μικρά και χαριτωμένα ακουμπώντας πάντα τη μύτη του ποδιού στο έδαφος σε αντίθεση με τους άντρες που εκτελούν ζωηρές άρσεις των ποδιών. Χαρακτηριστικά τραγούδια που συνοδεύονται με το συρτό στα τρία (3) είναι «Κοντούλα Λεμονιά», «Παιδιά της Σαμαρίνας» κα.

 Βουλγάρικος χορός: Είναι αργός συρτός χορός που μοιάζει με το συρτό στα τρία (3) με κάποιες μικρές παραλλαγές στο 4ο και 6ο βήμα. Το μουσικό μέτρο του χορού αυτού είναι 2/4 και χορεύεται μόνο από γυναίκες, έχοντας τα χέρια κάτω τεντωμένα στους αγκώνες. Συνοδευτικά τραγούδια είναι το «Κοντούλα Λεμονιά» αλλά και το τοπικό τραγούδι «Σε παρακαλώ μωρ’ μάνα μ’».

 Μπεράτ ή Μπιράτ Αγίου Δημητρίου: Κι αυτός είναι γυναικείος χορός, με λαβή από τα χέρια έχοντας τεντωμένους τους αγκώνες. Έχει οκτώ (8) βήματα, τα τέσσερα με την πλάτη προς τη φορά και τα υπόλοιπα τέσσερα μέτωπο προς αυτή και το μουσικό μέτρο του χορού είναι ¾. Συνηθίζεται κατά τη διάρκεια του χορού να μπαίνουν δυο κοπέλες στο κέντρο του κύκλου και να κάνουν κάποιες χαρακτηριστικές φιγούρες κρατώντας το μαντήλι με τα δύο χέρια. Αξίζει να σημειωθεί ότι η ονομασία του χορού προήλθε από τη λέξη «μπέρος» που σημαίνει δρόμος-πέρασμα και τον χόρευαν τα κορίτσια του χωριού καθώς πήγαιναν στις βρύσες του χωριού να γεμίσουν με νερό τις στάμνες τους. Ο χορός συνοδεύεται με το χαρακτηριστικό τοπικό τραγούδι «Λάμπει ο ήλιος λάμπει»

«Λάμπει ο ήλιος λάμπει στην ανατολή

Λάμπει και μια κόρη σε καινούργια αυλή

Θέλει ο ξένος θέλει, θέλει να την ιδεί

Κι αυτήν δεν τον ξέρει δεν τον αγαπεί

Σύρε ξένε’ μ σύρε στο καλό

Κι από το γυρισμό έλα αυτό εδώ

Σέβα στο μπαχτσέ μου και σεργιάνισε

Μάσε καριοφίλι και βασιλικό»

 Αδίπλωτος: Είναι καθαρά γυναικείος τοπικός χορός με λαβή των χεριών τεντωμένα στου αγκώνες. Ο χορός αποτελείται από δυο μέρη με πέντε βήματα το πρώτο μέρος (αργό) και μουσικό μέτρο 4/4 και έξι βήματα το δεύτερο (γρήγορο) και μουσικό μέτρο 2/4. Οι γυναίκες σχηματίζουν δυο κύκλους σε έναν περνώντας τα χέρια η μια πάνω από το κεφάλι της άλλης και μόλις ακούγεται ο στίχος «να ξεδιπλώσει ο χορός σχηματίζουν δυο ομόκεντρους κύκλους ο ένας πίσω από τον άλλο. Συνήθως τον χορεύουν το Πάσχα και συγκεκριμένα στην πλατεία του χωριού με την συνοδεία του τραγουδιού «Τούτο τον μήνα τον καλό».

 Τσάμικο Αγίου Δημητρίου (τοπικό): Είναι τοπικός χορός του χωριού μας με οκτώ (8) βήματα. Ρυθμικά δεν διαφέρει από τα υπόλοιπα  τσάμικα της Ελλάδας, αλλά τα βήματά του εκτελούνται πιο αργά και μικρά γιατί χορεύεται και από γυναίκες. Συνηθίζεται ο πρωτοχορευτής να κάνει τις δικές του χαρακτηριστικές φιγούρες που ονομάζονται «τσαλίμια», όπου τον κρατάει ο δεύτερος με ένα μαντήλι. Κι εδώ η λαβή είναι με τα χέρια λυγισμένα στους αγκώνες και ένα από τα συνοδευτικά τραγούδια είναι «Εδώ στα ξένα που ‘ρθα».

 Ξεκωπός ή Μπεράτι Θεσσαλίας: Μεικτός χορός, ελεύθερος, αντικριστός με μουσικό μέτρο 7/8. Χαρακτηριστικό του χορού αυτού είναι οι φιγούρες που κάνουν οι άνδρες με τις γυναίκες και γίνεται στην ουσία ένα «ερωτικό παιχνίδι» ανάμεσα στον άνδρα χορευτή και τη ντάμα. Είναι χορός που συνήθως τον χορεύουν όταν πηγαίνει το ζευγάρι στην εκκλησία, πριν το μυστήριο του γάμου, και λόγω της ιδιαιτερότητάς του ότι είναι ελεύθερος ο χορευτής κρατάει στο χέρι του το φλάμπουρο και με τη συνοδεία της μουσικής κάνει κάποιες χαρακτηριστικές κινήσεις και καθίσματα, δίνοντας ιδιαίτερο χρωματισμό στο χορευτικό μοτίβο. Χαρακτηριστικό είναι το τραγούδι που συνοδεύει το χορό «Μπαίνω μεσ’ στ’ αμπέλι»

 Συρτός: Χορεύεται σχεδόν σε όλη την ελληνική επικράτεια με μικρές παραλλαγές σε κάποια μέρη. Το μουσικό μέτρο του χορού είναι 2/4 ή και 4/4 και τα βήματά του είναι 12 με λαβή των χεριών λυγισμένα στους αγκώνες. Χαρούμενος χορός που χορεύεται όλες τις εποχές του χρόνου και σ’ όλες τις εκδηλώσεις. Στην αρχή χορευόταν από άνδρες και γυναίκες ξεχωριστά, στην πορεία όμως έγινε συγχώνευση με τις γυναίκες να πιάνονται ανάμεσα στους άνδρες. Σύμφωνα με την παράδοση ο πρωτοχορευτής για να πιαστεί με την πρωτοχορεύτρια έπρεπε ή να είναι ζευγάρι ή να τους συνδέουν οικογενειακοί δεσμοί αίματος. Στον Άγιο Δημήτριο συναντούμε πολλά τοπικά τραγούδια που χορεύονται στα βήματα του συρτού κατά τη διάρκεια μιας χορευτικής παράστασης, εκδήλωσης, ενός γάμου ή γλεντιού όπως η «Λαφίνα», «Μια κόρη που αγάπησα» κα.

 Όπως προανέφερα ο Άγιος Δημήτριος, λόγω της γεωγραφικής του θέσης αποτελεί σταυροδρόμι των παραδόσεων της Μακεδονίας, της Θεσσαλίας και λόγω της καταγωγής των κατοίκων από διάφορα μέρη της Ελλάδας, συναντούμε κι άλλους χορούς που χορεύονται στο χωριό μας όπως για παράδειγμα Πωγωνίσιος, Καραγκούνα, Γκάιντα, Γιατρός, Καγκελάρης, Ζαγορίσιος κα.

 Κλείνοντας αξίζει να σημειωθεί και να γίνει μια μικρή αναφορά σε ένα φαινόμενο που έχει παρατηρηθεί και στον Άγιο Δημήτριο. Οι κάτοικοι του χωριού χόρευαν και έστηναν μικρά γλέντια για να ξεφύγουν από τη ρουτίνα της καθημερινότητας, τα φόρτο εργασίας και τις στεναχώριες και λύπες που φρόντιζαν να είναι όσο το δυνατό λιγότερες. Έτσι οι άνδρες του χωριού μαζεύονταν στα καφενεία και με τις τοπικές ορχήστρες έδιναν γλέντια που προηγούμενο δεν είχαν ενώ οι γυναίκες και συνήθως τα ελεύθερα «κουρτσούδια» κάθε Κυριακή χόρευαν στην πλατεία είτε σε μια από τις πέντε βρύσες του Αϊ Δημήτρη. Οι βρύσες αυτές, λόγω των πολλών πηγών του Ολύμπου και των Πιερίων, υπήρξαν στην πραγματικότητα σε διάσπαρτα σημεία του χωριού, ανάλογα με την οικογένεια που έμενε κοντά έπαιρναν το όνομά τους. Έτσι υπήρχαν η Βρύση η Μελλιάθκη, Γκρεμάθκη, Ντανάθκη…!

 Ο Κομφούκιος είχε πει κάποτε

«Δείξατε μου πώς χορεύει ένας λαός και θα σας πω

αν ο πολιτισμός του είναι άρρωστος ή υγιής»

 Το κείμενο είναι αφιερωμένο σε όλους τους Αηδημητρινούς (εντός συνόρων και εκτός) που ξέρουν πραγματικά να ζουν, να διασκεδάζουν, να αγαπούν τη ζωή και να «παντρεύουν» αρμονικά το χορό με τον πολιτισμό.

Με εκτίμηση προς τον Σύλλογο Αηδημητρινών Θεσ/νίκη
Ο χοροδιδάσκαλος
Αναγνώστου Αν. Αθανάσιος

ΕκτύπωσηΗλεκτρονικό ταχυδρομείο